Choroba RZS – Przyczyny, objawy, leczenie i nowe leki na RZS

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) występuje znacznie rzadziej niż choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS). Znacznie częściej dotyka jednak ludzi młodych między 30. a 50. rokiem życia. Początkowo daje objawy podobne do grypy i diagnostyka nie zawsze jest prosta. Dlatego warto znać czynniki ryzyka i przyczyny RZS.

Co to jest reumatoidalne zapalenie stawów (RZS)?

Reumatoidalne zapalenie stawów to przewlekła choroba autoimmunologiczna, która atakuje nie tylko stawy, ale również inne narządy.

Czynniki ryzyka wystąpienia reumatoidalnego zapalenia stawów (RSZ)

Reumatoidalne zapalenie stawów jest chorobą autoimmunologiczną oznacza to, że Twój układ odpornościowy błędnie wytwarza przeciwciała przeciwko własnym tkankom. Rozwój reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS) jest związany zarówno z czynnikami genetycznymi, jak i środowiskowym:

• Czynniki genetyczne:
  • istnieje kilka genów, które są związane z odpowiedzią immunologiczną oraz zwiększają ryzyko zachorowania i cięższy przebieg RZS [1-5].
• Czynniki środowiskowe:
  • palenie tytoniu – najsilniejszy czynnik ryzyka RZS, który możesz wyeliminować. Zwiększa ryzyko 2–3 razy, zwłaszcza u osób z predyspozycją genetyczną [6],
  • ekspozycja zawodowa – pył krzemionkowy, azbest, niektóre rozpuszczalniki [7-9],
  • dieta bogata w sól oraz przetworzoną żywność – sprzyja stanom zapalnym [10-11],
  • otyłość – wiąże się z wyższym ryzykiem i gorszą odpowiedzią na leczenie [12].
• Czynniki hormonalne i biologiczne:
  • płeć żeńska – kobiety chorują ok. 2–3 razy częściej [13],
  • okres poporodowy i menopauza – zmiany hormonalne mogą sprzyjać ujawnieniu choroby [14-15],
  • wiek – ryzyko wzrasta wraz z wiekiem, choć RZS może pojawić się także u osób młodych
• czynniki infekcyjne i immunologiczne:
  • niektóre infekcje wirusowe i bakteryjne (np. wirus Epsteina-Barr, Porphyromonas gingivalis związana z paradontozą) naukowcy podejrzewają o udział w inicjacji autoimmunizacji
  • zaburzenia mikrobioty jelitowej (dysbioza jelitowa) mogą zwiększać ryzyko choroby.

Objawy reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS):

Poniżej wymieniam objawy, które są charakterystyczne głównie dla późniejszego stadium choroby. Reumatoidalne zapalenie stawów to choroba niezwykle podstępna. Nie od razu pojawiają się jej charakterystyczne objawy.

Bardzo często pierwsze objawy reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS) nie są związane ze stawami, przypominają raczej objawy grypy: uczucie osłabienia, stan podgorączkowy, utrata apetytu, ból mięśni, a także zmniejszenie masy ciała [16].

Jakie są charakterystyczne objawy reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS)?

Do najbardziej charakterystycznych objawów RZS zaliczamy:

• symetryczne zapalenie, początkowo małych stawów,
• ból, który nasila się w nocy i nad ranem – po dłuższym odpoczynku i braku aktywności,
• tkliwość stawów,
• poranna sztywność - która utrzymuje się ok. 1-2 godziny,
• ograniczenie ruchomości,
• obrzęk,
• okresy remisji i zaostrzeń choroby [16].

W przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów lekarze najczęściej stwierdzają symetryczne zapalenie drobnych stawów u rąk – stawów śródręczno-paliczkowych i międzypaliczkowych bliższych. W późniejszych etapach zapalenie może atakować większe stawy.

Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów reumatoidalnego zapalenia stawów jest poranna sztywność stawów, która utrzymuje się ok. 1-2 godziny (w bardzo zaawansowanych przypadkach nawet do kilkunastu godzin).

Objawia się ona silnym bólem, np. gdy zaciskasz dłonie. Ogranicza ruch i powoduje obrzęk, który uniemożliwia Ci wykonywanie najprostszych codziennych czynności (mycie się, ubieranie), ale ustępuje stopniowo podczas ruchu.

Ważnym objawem późniejszego stadium reumatoidalnego zapalenia stawów są guzki reumatoidalne. Są to twarde, niebolesne zgrubienia, głównie w tkance podskórnej. Zdarza się jednak, że pojawiają się w narządach wewnętrznych, sercu, nerkach, płucach.

W zaawansowanym przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów dochodzi do dystrofii mięśniowych, które osłabiają mięśnie i prowadzą do ich zaniku. Często także dochodzi do deformacji stawów międzypaliczkowych, wysięku w stawach łokciowych, uszkodzeń w stawach biodrowych, korzeniach nerwów czy rdzeniu kręgowym [16].

Jakie są pozastawowe powikłania reumatoidalnego zapalenia stawów?

RZS jest chorobą układową, która szczególnie w postaci długotrwałej o ciężkim przebiegu oprócz stawów atakuje inne narządy i układy (układ krążenia, kostny, nerwowy, oddechowy).

Część z nich to zmiany łagodne, ale niektóre ciężkie powikłania wymagają natychmiastowej interwencji lekarza, ponieważ mogą prowadzić nawet do przedwczesnego zgonu [16-20].

Jakie zmiany w układzie krążenia daje RZS?

Reumatoidalne zapalenie stawów może powodować zmiany w układzie krążenia. Przewlekły stan zapalny sprzyja rozwojowi miażdżycy naczyń krwionośnych i zaburzeń lipidowych.

Z tego powodu częstym powikłaniem pozastawowym reumatoidalnego zapalenia stawów są: choroba niedokrwienna serca, udar mózgu, zawał mięśnia sercowego. Dodatkowo guzki reumatoidalne mogą powodować niedomykalność zastawki czy zaburzenia rytmu serca [16].

Jakie zmiany w nerkach daje RZS?

Leki, które są stosowane w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów, a także przewlekły stan zapalny w organizmie mogą powodować choroby nerek.

Powikłaniem reumatoidalnego zapalenia stawów może być śródmiąższowe zapalenie nerek lub odmiedniczkowe zapalenie nerek [17].

Zdarzają się także przypadki nadmiernego gromadzenia się białka (amyloidu) w nerkach, które prowadzą do upośledzenia ich funkcji i poważnej choroby - amyloidozy [18].

Jakie zmiany w płucach daje RZS?

Reumatoidalne zapalenie stawów może prowadzić do poważnych zmian w płucach, najczęściej w postaci śródmiąższowej choroby płuc (RZS-ILD), która objawia się postępującym zwłóknieniem, dusznością i kaszlem. Dodatkowo mogą wystąpić zapalenie opłucnej, guzki reumatoidalne w płucach oraz nadciśnienie płucne. Obecność RZS-ILD istotnie pogarsza rokowania i zwiększa śmiertelność wśród pacjentów, którzy cierpią na reumatoidalne zapalenie stawów [16].

Jakie zmiany w oczach daje RZS?

Jedną z autoimmunologicznych chorób, które towarzyszą reumatoidalnemu zapaleniu stawów, jest zespół Sjogrena (zespół suchości), w którego przebiegu następuje upośledzenie wytwarzania śliny i łez.

Prowadzi to do silnego uczucia suchości w jamie ustnej, ale przede wszystkim do podrażnienia, zaczerwienienia i suchości oczu. Powoduje to ogromny dyskomfort. Trzeba stosować tzw. sztuczne łzy, maści nawilżające czy leki, które nasilają wytwarzanie śliny.

Innym powikłaniem reumatoidalnego zapalenia stawów, które wiąże się z narządem wzroku, są zapalenia twardówki i nadtwardówki. Powodują one silny ból gałki ocznej i głowy, a także obniżają ostrość widzenia i ruchomość gałki ocznej [19-20].

Inne powikłania reumatoidalnego zapalenia stawów:

• powiększenie węzłów chłonnych,
• polineuropatia,
• kardiomiopatia,
• zakrzepica żył,
• zapalenie naczyń (małych i średnich),
• powiększenie śledziony [16-20].

Leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów

Jeżeli podejrzewasz u siebie reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) lub masz ból i obrzęk stawów, niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.

Podstawową formą leczenia RZS jest farmakoterapia, którą lekarz powinien wdrożyć jak najszybciej. Pozostałe, niefarmakologiczne metody mogą jedynie uzupełniać leczenie.

Najważniejszą rolę w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów odgrywają leki, które modyfikują przebieg choroby – DMARD (z ang. disease-modifying antirheumatic drugs). Pozostałe leki należą do glikokortykosteroidów (GKS) i niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) [21-23].

Zazwyczaj jednak, aby szybko zatrzymać i opanować objawy choroby, lekarze zalecają leki ze wszystkich trzech grup jednocześnie [21-23].

Jak działają leki, które modyfikują przebieg choroby (DMARD)?

Leki z grupy DMARD (ang. disease-modifying antirheumatic drugs) to podstawowe preparaty, które lekarze stosują do leczenia RZS. Działają nie tylko przeciwbólowo, ale przede wszystkim hamują proces zapalny i spowalniają niszczenie stawów.

Dzielimy je na:

• klasyczne – do tej grupy należą metotreksat czy sulfasalazyna, to leki starszej generacji, które modulują pracę układu odpornościowego,
• biologiczne i celowane – to leki noweszej generacji, które działają bardziej precyzyjnie, bo blokują konkretne cząsteczki zapalne (cytokiny i limfocyty B) lub zatrzymują sygnały zapalne wewnątrz komórek.

Dzięki lekom DMARD u wielu pacjentów można osiągnąć remisję lub bardzo niską aktywność choroby, a tym samym zapobiec trwałym uszkodzeniom stawów i powikłaniom ogólnoustrojowym [21-24].

Jaką rolę pełnią niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów?

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) w reumatoidalnym zapaleniu stawów RZS działają szybko przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Dzięki swojemu mechanizmowi działania łagodzą ból i sztywność, ale nie modyfikują przebiegu choroby ani nie zapobiegają uszkodzeniu stawów [25-27].

W wytycznych NICE i EULAR, najważniejszych organizacj, które tworzą oficjalne wytyczne dla lekarzy zajmujących się chorobami reumatycznymi, NLPZ są jedynie elementem kontroli objawów RZS, a nie terapii „modyfikującej chorobę”. Jeżeli cierpisz na RZS i stosujesz leki DMARD, skonsultuj stosowanie NLPZ z lekarzem. Rozważy on ryzyko działań niepożądanych (głównie żołądkowo-jelitowych, nerkowych i sercowo-naczyniowych) [25-26].

Jaką rolę pełnią glikokortykosteroidy (GKS) w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów?

Glukokortykosteroidy (GKS) w reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS) służą głównie do szybkiego opanowania stanu zapalnego i objawów takich jak ból czy sztywność. Glikokortykosteroidy lekarze najczęściej traktują jako „terapię pomostową” przy rozpoczynaniu lub modyfikacji DMARD (doustnie, domięśniowo lub dostawowo).

Wytyczne zalecają jak najniższą skuteczną dawkę, możliwie krótko, z redukcją i docelowym odstawieniem, bo choć GKS poprawiają objawy, nie są leczeniem modyfikującym chorobę i niosą ryzyko działań niepożądanych, m.in. zakażeń, powikłań sercowo-naczyniowych, kostnych (osteoporozy) czy żołądkowo-jelitowych [26-27].

Nowe leki w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS)

Od 2019 roku obowiązują nowe wytyczne dotyczące leczenia RZS. Rekomendują one, by rozpoczynać terapię lekami, które modyfikują przebieg choroby (DMARD) niezwłocznie po rozpoznaniu reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS). Lekiem pierwszego rzutu jest metotreksat, a jeśli występują przeciwwskazania do jego stosowania, lekarz wprowadza sulfasalazynę lub leflunomid. O zastosowaniu terapii bezwzględnie decyduje lekarz reumatolog.

Pamiętaj, że część leków na reumatoidalne zapalenie stawów jest refundowana przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Lista tych leków jednak zmienia się co jakiś czas i jest aktualizowana.

Czy reumatoidalne zapalenie stawów jest uleczalne?

Reumatoidalne zapalenie stawów nie jest chorobą, którą możesz całkowicie wyleczyć. Należy bowiem do przewlekłych chorób autoimmunologicznych. Dzięki współczesnym metodom – szczególnie, jeśli lekarz wcześnie włączy leki modyfikujące przebieg choroby (DMARD, w tym biologiczne i celowane) – u wielu pacjentów udaje się osiągnąć długotrwałą remisję lub bardzo niską aktywność choroby. Oznacza to, że objawy mogą praktycznie ustąpić, a proces zapalny ulega zahamowaniu, ale predyspozycja do nawrotu pozostaje.

W większości przypadków, jeśli odstawisz leki modyfikujące przebieg choroby (DMARD), następuje jej nawrót.

Jak dotąd naukowcy nie wykazali aby specjalna dieta, preparaty miejscowe czy terapie hormonalne były skuteczne w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów.

Reumatoidalne zapalenie stawów – profilaktyka

Reumatoidalne zapalenie stawów jest chorobą autoimmunologiczną. Oznacza to, że organizm traktuje własne komórki jako obce i niebezpieczne. Jak dotąd naukowcy nie poznali oficjalnej przyczyny takiego stanu.

Nie możesz całkowicie zapobiec rozwojowi reumatoidalnego zapalenia stawów. Zwróć jednak uwagę, by regularnie wykonywać fizyczną i stosować zbilansowaną dietę bogatą w antyoksydanty, które eliminują wolne rodniki, bo odpowiadają one m.in. za stan zapalny. Suplementuj również kwasy omega 3 z dobrego źródła.

Jeśli znajdujesz się w grupie ryzyka zachorowania na reumatoidalne zapalenie stawów, możesz rozważyć suplementację na stawy. Pamiętaj jednak, że sama suplementacja nie zapobiegnie ewentualnej chorobie.

Nawet jeśli znajdujesz się w grupie ryzyka RZS, nie da się powiedzieć, że na sto procent zachorujesz, ale zawsze warto odpowiednio wcześniej zadbać o swoje zdrowie. Zmień siedzący tryb życia na bardziej aktywny, a złe nawyki żywieniowe na bardziej zbilansowaną dietę, którą możesz wspierać odpowiednią suplementacją.