Co na ból stawów?

Bóle stawów i mięśni dotykają czasem każdego z nas. Mogą być spowodowane chorobą lub urazem mechanicznym. W artykule opisuję uniwersalne sposoby na bóle stawów. Niezależnie od przyczyny mogą być wsparciem lub uzupełnieniem farmakoterapii.

Dowiedz się więcej o tym, co powoduje ból stawów.

Aktywność fizyczna i obniżenie masy ciała a ból stawów

Ruch jest jednym z najważniejszych elementów dbania o zdrowie stawów.

Według międzynarodowych wytycznych (EULAR, ACR) regularna aktywność fizyczna stanowi podstawowy element niefarmakologicznego leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów i jest zalecana również w profilaktyce dolegliwości bólowych [1], [2].

Ćwiczenia o umiarkowanej intensywności, zwłaszcza aerobowe (np. pływanie, jazda na rowerze, nordic walking) oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie, zmniejszają dolegliwości bólowe, poprawiają funkcję stawów i jakość życia pacjentów.

W badaniach klinicznych wykazano, że systematyczny ruch zmniejsza sztywność poranną, poprawia zakres ruchomości i redukuje ryzyko dalszego pogłębiania się zmian zwyrodnieniowych. Ważne jednak, aby ćwiczenia były dostosowane do indywidualnych możliwości chorego i prowadzone regularnie. Uzyskane w badaniach wyniki w większości przypadków nie potwierdziły wyższości ćwiczeń o wysokiej dawce nad ćwiczeniami o niskiej dawce [3], [4].

Dobrym rozwiązaniem na ból stawów są również ćwiczenia pod okiem specjalisty - fizjoterapeuty lub zajęcia grupowe, np. joga czy pilates.

Kolagen na ból stawów? Wyniki badań

Liczne badania naukowe potwierdzają, że suplemetacja kolagenem może wspierać stawy. Oto kilka przykładów:

• Wyniki 24-tygodniowej obserwacji sugerują, że suplementacja hydrolizatem kolagenu może wspierać komfort stawów u osób aktywnych fizycznie. W grupie badanej zaobserwowano korzystne różnice w odczuwaniu dolegliwości stawowych w porównaniu z placebo, co wskazuje na potencjalny wpływ tego składnika na dobrostan układu ruchu [6].
• Badania nad niedenaturowanym kolagenem typu II (UC-II) wskazują, że jego regularne stosowanie może wspierać komfort i sprawność osób z dyskomfortem stawów kolanowych. Uczestnicy badania deklarowali poprawę w zakresie funkcji stawów i codziennej aktywności, a suplement był dobrze tolerowany. Wyniki te sugerują, że UC-II może stanowić interesującą opcję uzupełniającą codzienną dietę osób dbających o zdrowie i ruchomość stawów [7].
• Przegląd i metaanaliza opublikowana w BMC Musculoskeletal Disorders (2023) objęła dostępne randomizowane badania naukowe, w których oceniano wpływ suplementacji kolagenu u osób zmagających się z dyskomfortem stawowym. Analiza sugeruje, że regularne przyjmowanie peptydów kolagenowych może sprzyjać poprawie komfortu codziennego funkcjonowania oraz elastyczności stawów, a jednocześnie jest dobrze tolerowane i bezpieczne [8].

Suplementacja kolagenu na stawy musi być systematyczna i trwać 3 - 6 miesięcy. Suplementację należy także powtarzać ponieważ organizm nie produkuje, ani nie magazynuje kolagenu na zapas.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) w leczeniu bólu stawów [1], [2], [9]

Niesteroidowe leki przeciwzapalne to chyba najbardziej znana i najczęściej kupowana grupa leków przeciwbólowych. Dlatego należy przestrzegać kilku ważnych zasad:

• Stosuj najmniejszą skuteczną ilość przez możliwie najkrótszy czas - pozwoli to aby ograniczyć ryzyko działań niepożądanych
• Ich stosowanie zależy od rodzaju choroby - w chorobie zwyrodnieniowej stawów stanowią podstawowe leki objawowe, stosowane głównie w celu redukcji bólu i poprawy sprawności ruchowej. Z kolei w reumatoidalnym zapaleniu stawów NLPZ pełnią jedynie funkcję wspomagającą – łagodzą objawy, ale nie wpływają na przebieg choroby, dlatego zawsze muszą być łączone z lekami modyfikującymi jej przebieg (DMARD).
• Zwracaj uwagę na substancję czynną - wiele produktów leczniczych zawiera tą samą substancję czynną choć nazwy handlowe są zupełnie inne. Dla przykładu - ibuprofen występuje na rynku w kilkunastu różnych preparatach (Ibum, Nurofen, Ibuprofen-Pabi, Ibalgin, Dolgit). Ponadto - ta sama substancja czynna może być zawarta w leku dostępnym zarówno bez recepty (w mniejszej dawce) i w leku na receptę (w większej dawce).
• Zacznij od stosowania miejscowego - w pierwszej kolejności należy rozważyć preparaty miejscowe (żele, maści), zwłaszcza u osób starszych i z chorobami współistniejącymi, ponieważ minimalizują one ryzyko ogólnoustrojowych powikłań. 
• Skonsultuj się z lekarzem - ważnym aspektem jest także indywidualny dobór rodzaju leku, formy i czasu stosowania do wieku pacjenta, lokalizacji bólu oraz współistniejących chorób.
• Rodzaj urazu - jeśli ból stawów wynika ze “świeżego” urazu NLPZ mogą opóźniać gojenie się uszkodzonych tkanek dlatego ograniczenie czasu i ilości NLPZ jest ważne.

Niewłaściwe stosowanie każdego leku może powodować zagrożenie naszego zdrowia, a nawet życia. Nie bez powodu każda reklama leku zawiera taką formułkę.

NLPZ w ChZS i RZS [1], [2], [9]

Choroba zwyrodnieniowa stawów ChZS i reumatoidalne zapalenie stawów RZS to dwie zupełnie różne jednostki chorobowe. Mają różne przyczyny i przebieg, wymagają więc różnych metod leczenia.

O czym należy pamiętać stosując NLPZ?  [1], [2], [9]

NLPZ często są stosowane pomocniczo w celu zmniejszenia bólu stawów i sztywności. Często są także wypisywane przez lekarzy na receptach. Chociaż wiele z nich dostępnych jest bez recepty należy pamiętać, że 

• W przypadku długotrwałego leczenia niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, należy monitorować wskaźniki krwi oraz czynność wątroby i nerek.
• Najczęstsze działania niepożądane NLPZ pojawiają się ze strony przewodu pokarmowego (biegunki, wymioty, krwawienia). Dlatego powinny być stosowane przez maksymalnie krótki okres czasu.
• Szczególną ostrożność powinni zachować pacjenci z chorobą wrzodową żołądka, zaburzeniami funkcji nerek oraz po przebytym udarze czy zawale.
• Osoby starsze, cierpiące często nie tylko na ból stawów, ale inne choroby współistniejące (nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, itp.) powinny przed rozpoczęciem stosowania NLPZ skontaktować się z lekarzem w celu dobrania odpowiedniego leku.
• Kobiety w ciąży, karmiące piersią oraz planujące ciążę powinny sprawdzić czy w danym okresie mogą stosować konkretny lek.
• Niektóre NLPZ mogą powodować wady płodu lub okresowe zaburzenia owulacji.

W tabeli poniżej zestawiam najpopularniejsze substancje należące do NLPZ. Podaję przykłady ich nazw handlowych dostępnych bez recepty (OTC), na receptę (Rx), w różnych postaciach (doustnych, na skórę - maści, żeli). Informacje zawarte w tabeli są jedynie orientacyjne. Chcąc rozpocząć dłuższe stosowanie tych leków, skontaktuj się z lekarzem. Po przeprowadzeniu wywiadu dobierze on odpowiedni i bezpieczny lek. Rozważy czy korzyści wynikające ze stosowania przewyższają ryzyko działań niepożądanych.

Leki do stosowania zewnętrznego przy bólu stawów

Wśród leków na bóle stawów do stosowania zewnętrznego znajdują się maści, żele, spraye oraz plastry. W większości zawierają w swoim składzie niesteroidowe leki przeciwzapalne.

Maści, kremy, żele na ból stawów 

Wszystkie trzy formy aplikuje się na skórę. Działają miejscowo przeciwbólowo i przeciwzapalnie [9].

Badania wykazały, że żele dzięki swojej strukturze (hydrofilne, szybciej wysychające, ułatwiające kontakt substancji czynnej ze skórą) często umożliwiają lepszą penetrację niż kremy i maści, ale skuteczność zawsze zależy od konkretnej substancji czynnej i warunków stosowania [10].

• Żele stanowią największą grupę wśród NLPZ do stosowania zewnętrznego. Głównie na ból mięśni i stawów. Wykazują podobną skuteczność jak leki doustne, ale pozwalają znacznie ograniczyć działania niepożądane ze strony układu pokarmowego.
• Główną wadą żeli jest konieczność kilkukrotnej aplikacji w ciągu dnia.
• Długotrwałe zewnętrzne stosowanie NLPZ może powodować ogólnoustrojowe działania niepożądane podobne do tych występujących przy stosowaniu doustnym. Nie jest to jednak regułą.
• Podczas stosowania NLPZ miejscowo należy unikać ekspozycji na słońce. Jest to szczególnie istotne w przypadku ketoprofenu. Z tego powodu żele z ketoprofenem (Ketonal, Ketoprofenum Fastum, Opokan-Keto) dostępne są tylko na receptę [9].

Spraye na bolące stawy [9]

Wśród postaci leków działających miejscowo przeciwbólowo i przeciwzapalnie wyróżniamy także spraye. To płynna postać leku aplikowana na skórę w miejscu bólu.

Na rynku dostępne są spraye bez recepty z

• diklofenakiem (Diky),
• ibuprofenem (Ibuprom Sport),
• na receptę z ketoprofenem (Ketospray Forte). 

Aerozole z diklofenakiem wskazane są do stosowania na bóle  stawów, w ich okolice po urazach. Żele natomiast można stosować także na tkanki miękkie, mięśnie i ścięgna. 

Plastry przeciwbólowe na bolące stawy [9]

Nowoczesną, wygodną i chętnie stosowaną metodą walki z bólem mięśni i stawów za pomocą NLPZ są plastry. 

• Na rynku dostępne są plastry z diklofenakiem (Olfen Patch, Itami) oraz z ibuprofenem (Nurofen Mięśnie i Stawy). Dostępne są bez recepty.   
• Zaletą stosowania plastrów w porównaniu do kremów, maści, żeli i aerozoli jest długotrwałe działanie (do 12 godzin) oraz brak możliwości zabrudzenia odzieży.

W tym miejscu po raz kolejny powtórzymy, że należy zwracać uwagę na skład produktu. Czasami nazwa to tylko chwyt marketingowy. Dla przykładu plastry Ketonal Termo nie mają nic wspólnego z ketoprofenem. Działają jedynie rozgrzewająco

Plastry i maści rozgrzewające czy chłodzące na stawy?

Stosowanie zimna i gorąca (tzw. thermal interventions) w dyskomforcie stawów jest według obecnych wytycznych ACR określane jako warunkowo zalecane (conditionally recommended). Oznacza to, że są dopuszczane, ale ich stosownie nie jest priorytetowe, a decyzja zależy od indywidualnych preferencji, odpowiedzi pacjenta.

Plastry i maści rozgrzewające na dyskomfort stawów

Stosowanie preparatów rozgrzewających ma na celu zmniejszenie napięcia mięśniowego, poprawę krążenia dzięki miejscowemu rozszerzeniu naczyń krwionośnych oraz poprawę komfortu stawów.

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów o działaniu rozgrzewającym, m.in. plastry zawierające żelazo z węglem aktywowanym, kapsaicynę oraz olejki eteryczne. Są tanie, stosunkowo bezpieczne i przynoszą chwilową ulgę.

Terapia zimnem przy dyskomforcie stawów

Terapia zimnem stosowana jest głównie w celu poprawy komfortu stawów i mięśni, zniwelowania obrzęku oraz rozluźnienia mięśni wokół stawu.

Produkty zawierające mentol wywołują odczucie chłodzenia jednakże nie są traktowane jako terapia zimnem ponieważ mentol wywołuje wrażenie jedynie chłodu przez stymulację pewnych receptorów (TRPM8), ale nie obniża temperatury tkanki i nie ma działania fizycznie chłodzącego [11].

Ból stawów może znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie. Niezależnie od przyczyny możemy go łagodzić uniwersalnymi sposobami. Nie należy go jednak bagatelizować. W większości przypadków sam nie minie i będzie wymagać szerszej diagnostyki i leczenia farmakologicznego.

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady medycznej. Zanim wprowadzisz jakiekolwiek zmiany pod kątem swojego zdrowia, skonsultuj się z lekarzem.