Skala bólu, np. WOMAC, KOOS, VAS czy NRS, pomaga ocenić efekty suplementacji kolagenów, takich jak PEPTAN® czy Collavant®. W tym artykule wyjaśniam, na czym dokładnie polegają poszczególne skale.
Spis treści (kliknij, by przejść do sekcji)
Skala bólu – co to takiego?
Skala bólu to narzędzie, z którego korzysta personel medyczny, by możliwie jak najbardziej obiektywnie określać natężenie bólu i dyskomfortu u pacjentów. Skale bólu, np. WOMAC, KOOS czy NRS, znajdują zastosowanie także w badaniach kolagenu na stawy, ponieważ pomagają określać efekty suplementacji.
Skala WOMAC
Skala WOMAC® (The Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index) powstała w 1988 roku. Na przestrzeni lat przeszła szereg rewizji i modyfikacji, a jej najnowsza wersja (WOMAC® 3.1) to jedno z najczęściej stosowanych narzędzi, które pozwalają określić natężenie bólu u osób z chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych lub biodrowych. Jest dostępna w ponad 90 językach i ma udowodnione właściwości psychometryczne, czyli zestaw cech, które określają jakość i rzetelność narzędzia badawczego [1].
Skala WOMAC jest dostępna w trzech różnych formatach, czyli różnych sposobach odpowiedzi na pytania z kwestionariusza:
- 5-punktowej skali Likerta – to format, w którym wybierasz 1 z 5 gotowych odpowiedzi, która najlepiej opisuje Twój stan (zdecydowanie się nie zgadzam, raczej się nie zgadzam, ani się nie zgadzam, ani się zgadzam, raczej się zgadzam, zdecydowanie się zgadzam),
- 100-milimetrowej skali wizualno-analogowej (VAS) – zaznaczasz poziom bólu na linii, której początek oznacza „brak bólu”, a koniec „ból nie do zniesienia”,
- oraz 11-polowej skali numerycznej – to klasyczne pytania, na które odpowiadasz w skali od 0 (całkowity brak problemu) do 10 (najgorszy możliwy scenariusz).
Skala WOMAC składa się również z 3 podskal oceny:
- bólu (5 pytań) – można uzyskać wynik od 0 do 20 pkt,
- sztywności stawów (2 pytania) – można uzyskać wynik od 0 do 8 pkt,
- i funkcji fizycznej stawów (17 pytań) – można uzyskać od 0 do 68 pkt.
We wszystkich podskalach WOMAC wyższe wyniki oznaczają nasilenie bólu, sztywności i ograniczeń funkcjonalnych.
Żeby korzystać ze skali WOMAC®, należy złożyć wniosek na stronie https://www.womac.com/.
Skala WOMAC w ocenie stawów podczas suplementacji kolagenu
W badaniu z 2014 roku naukowcy skorzystali ze skali WOMAC, by ocenić efekty półrocznej suplementacji 8000 mg kolagenu wołowego PEPTAN® B dziennie. Do badania zakwalifikowało się 100 kobiet w wieku od 40 do 70 lat, które zgłaszały dyskomfort w stawie kolanowym. Łącznie badane ukończyły 94 kobiety [2].
Naukowcy oceniali dyskomfort i funkcjonowanie stawów za pomocą WOMAC i podskali Lysholma (przeczytasz o niej niżej). Na początku badania (stan wyjściowy) naukowcy nie odnotowali istotnych różnic między obiema grupami pod względem wieku, wzrostu, masy ciała, wskaźnika masy ciała (BMI) oraz wyników w skalach WOMAC i Lysholma. Z czasem jednak obie skale wykazały różnice w wynikach pomiędzy osobami, które suplementowały kolagen PEPTAN® B, a osobami, które spożywały placebo [2].
Co istotne dla skali WOMAC, niższe wyniki oznaczają poprawę (mniejszy dyskomfort).
Skala KOOS
Skala KOOS (ang. Knee Injury and Osteoarthritis Outcome Score), czyli Skala Wyników Kontuzji Kolana i Choroby Zwyrodnieniowej Stawów, pomaga oceniać objawy i ograniczenia funkcjonalne w aktywności u osób z różnymi schorzeniami kolan.
Na skalę KOOS składa się 5 podskal oceny:
- bólu (9 pytań),
- objawów (7 pytań),
- funkcji czynności życia codziennego (17 pytań),
- funkcji sportowo-rekreacyjnych (5 pytań),
- jakości życia związanej z kolanami (4 pytania).
Pytania, które dotyczą czynności dnia codziennego (ADL), zawierają te same pytania co podskala funkcji fizycznej stawów WOMAC. Dlatego wyniki obu tych podskal są identyczne.
Odpowiedzi na wszystkie pytania możesz udzielać w ramach pięciostopniowej skali:
- nasilenia – zawiera ona określenia takie jak: „brak”, „łagodny”, „umiarkowany”, „znaczny”, „ekstremalny”,
- lub częstotliwości – „zawsze”, „często”, „czasami”, „rzadko” i „nigdy”.
Kwestionariusz KOOS jest dostępny na stronie www.koos.nu, razem z podręcznikiem użytkownika i instrukcjami dotyczącymi punktacji. Został przetłumaczony na wiele języków.
Skala KOOS ma akceptowalne właściwości psychometryczne dla urazu i rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego (ACL), urazu łąkotki, pourazowej choroby zwyrodnieniowej stawów, całkowitej endoprotezoplastyki kolana i wszczepienia autologicznych chondrocytów. Nie pozwala jednak analizować poziomu aktywności, przy którym występują objawy, poza czynnościami dnia codziennego, ponieważ nie uwzględnia oceny aktywności w sporcie.
Skala KOOS w ocenie stawów podczas suplementacji kolagenu
W badaniu z 2024 roku naukowcy wykorzystali skalę KOOS, by ocenić efekty suplementacji kolagenu natywnego typu II Collavant® n2 u zdrowych osób, które były aktywne fizycznie. W badaniu wzięło udział 74 osób (48 kobiet i 26 mężczyzn w wieku 30-65 lat). Uczestnicy doświadczali dyskomfortu w stawach na poziomie 5/10 w skali Likerta (jednej z podskal WOMAC) występującym w ciągu 10 minut od wchodzenia i schodzenia po schodach [3].
Naukowcy losowo podzielili uczestników na grupę placebo i suplementującą 40 mg natywnego kolagenu typu II. Badanie trwało 180 dni, a efekty były oceniane po 60, 90, 120 i 180 dniach. Uczestnicy wypełniali kwestionariusz KOOS po ćwiczeniach, które obejmowały:
- wchodzenie i schodzenie po schodach,
- stanie na jednej nodze,
- „rowerek” w powietrzu.
Wyniki badania wskazały na szybszą regenerację po intensywnych ćwiczeniach (np. po „rowerku w powietrzu) u osób, które suplementowały kolagen – dyskomfort znikał u nich szybciej. Ponadto uczestnicy, którzy suplementowali kolagen, już po 2-3 miesiącach zgłaszali poprawę jakości życia. W grupie placebo regeneracja uległa pogorszeniu, a jakakolwiek poprawa pojawiała się później [3].
Co istotne dla skali KOOS, wyższe wyniki oznaczają poprawę (mniejszy dyskomfort).
Skala VAS
Skala wizualno-analogowa (Visual Analogue Scale – VAS) to proste, niezależne narzędzie do oceny natężenia bólu stawów. Stanowi również podskalę oceny w kwestionariuszu WOMAC [1].
Na pytania odpowiadasz w skali wizualno-analogowej – linijki o długości 10 cm (lub 100 mm). Możesz wskazywać palcem lub suwakiem nasilenie bólu: od 0 (zupełny brak bólu) do 10 lub 100 (najsilniejszy wyobrażalny ból).
Istnieją pewne problemy z kwestionariuszami wykorzystującymi VAS do oceny, przez co mają one ograniczone właściwości psychometryczne i często nie są zalecane. Aby uzyskać prawidłowe wyniki, należy upewnić się, że uczestnik badania rozumie, co oznaczają wartości skrajne. Część osób nie jest w stanie wybrać odpowiedniego dla siebie punktu na linii i uważa skalę VAS za nadmiernie skomplikowaną.
Ponadto skala ta nie pozwala na mierzalną ocenę poziomu aktywności sportowej w zależności od częstotliwości uprawiania sportu i obciążenia kończyn dolnych, ani na wykrycie zmian w poziomie aktywności w poszczególnych okresach. Nie uwzględnia ona również ogólnego zadowolenia pacjentów i postrzegania stanu kolana.
Skala VAS w ocenie stawów podczas suplementacji kolagenu
W badaniu z 2025 roku naukowcy skorzystali ze skali VAS, by ocenić efekty suplementacji kolagenu COLLinstant®. W badaniu wzięło udział 120 osób w wieku 30-81 lat, które oceniały swój dyskomfort stawowy na co najmniej 40/100 mm w skali VAS. Uczestnicy przez 6 miesięcy suplementowali 10000 mg kolagenu dziennie [4].
Różnica pomiędzy startem a końcem badania zaobserwowana w średnich wynikach uzyskanych w skali VAS wyniosła 27 punktów (mm) w grupie, która suplementowała kolagen. Ponadto w grupie tej naukowcy odnotowali znaczną, bo aż 43-procentową redukcję natężenia dyskomfortu między wizytą początkową (przed suplementacją) a końcową (po suplementacji) [4].
Jak widać, nawet odbiór wyników skali VAS nie jest tak czytelny jak skali WOMAC i KOOS, które opisałam powyżej.
Skala bólu NRS
Skala numeryczna (Numerical Rating Scale – NRS) jest podobna do skali VAS, ponieważ odpowiedzi na pytania również udzielasz na „linijce”. Skala NRS jest mniej precyzyjna – zamiast milimetrów ma 11 stopni nasilenia bólu – od 0 (całkowity brak bólu) do 10 (najgorszy wyobrażalny ból). Gdy odpowiadasz na pytania z kwestionariusza, możesz zakreślić liczbę, która reprezentuje nasilenie bólu.
Skala Lysholma
Skala kolanowa Lysholma (ang. Lysholm Knee Score) to kwestionariusz, który powstał w 1982 roku i służy do oceny stopnia niestabilności kolana. Składa się z 8 pytań, które dotyczą aktywności życia codziennego i odpowiadasz na nie wspólnie z terapeutą. Możesz uzyskać wynik w skali od 0 do 100 pkt:
- 95-100 pkt – ocena doskonała,
- 84-94 pkt – ocena dobra,
- 65-83 pkt – ocena dostateczna,
- mniej niż 65 pkt – ocena słaba [1].
Objawy bólu, obrzęku i niestabilności są oceniane na podstawie aktywności, podczas których występują. Niezależne badania wykazały, że skala Lysholma może zawyżać wyniki, szczególnie jeśli surowe punkty są łączone w celu uzyskania ogólnej oceny końcowej. Jest również mniej czuła w przypadku pacjentów z urazami więzadła krzyżowego przedniego w porównaniu z innymi metodami diagnostycznymi [1].
Skala Lysholma w ocenie stawów podczas suplementacji kolagenu
Naukowcy zastosowali skalę Lysholma we wcześniej przytaczanym przeze mnie badaniu kolagenu PEPTAN® B z 2014 roku. Wzięło w nim udział 100 kobiet w wieku 40-70 lat, które przez 6 miesięcy suplementowały 8000 mg kolagenu dziennie. Skala Lysholma pomogła ocenić naukowcom 6 parametrów funkcjonowania stawu kolanowego (m.in. utykanie, wchodzenie po schodach, bieganie i skakanie). Wyższe wyniki wskazywały na lepsze funkcjonowanie kolan [2].
Skala Lysholma, która kładzie nacisk na kompleksową ocenę funkcji stawu, wykazała poprawę w czasie suplementacji poprzez stopniowy wzrost wartości. Podobnie jak w przypadku skali WOMAC wysoce istotny efekt (widoczny już po 3 miesiącach) pogłębił się, tworząc wyraźną i znaczącą różnicę po 6 miesiącach suplementacji. Grupa, która spożywała kolagen, osiągnęła wynik ponad 6 razy wyższy niż grupa placebo, co świadczy o bardzo dobrych efektach [2].
Wyjaśniam skale bólu w badaniach kolagenów na stawy – podsumowanie
W powyższym artykule przybliżyłam Ci najpopularniejsze narzędzia diagnostyczne, takie jak skale WOMAC, KOOS, VAS, NRS oraz skala Lysholma, które pozwalają pracownikom medycznym i naukowcom w miarę obiektywnie mierzyć dyskomfort stawowy. Skale te często służą też do mierzenia efektów w badaniach nad kolagenami, np. PEPTAN®, COLLinstant® czy Collavant® n2. To właśnie dzięki nim można czarno na białym dowieść, jak suplementacja określonych surowców wpływa na sprawność fizyczną i samopoczucie.
Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady medycznej. Zanim wprowadzisz jakiekolwiek zmiany pod kątem swojego zdrowia, skonsultuj się z lekarzem.